دیابت

دیابت چیست؟

دیابت یک بیماری مزمن است و زمانی رخ میدهد که لوزالمعده انسولین کافی تولید نمی کند یا بدن بطور مؤثر از انسولین تولید شده نمی تواند استفاده کند انسولین هورمونی است که قندخون را تنظیم می کند. افزایش قندخون شایع ترین علامت دیابت کنترل نشده است و در طور زمان منجر به آسیب های جدی به بسیاری از دستگاهای بدن به ویژه اعصاب و عروق خونی میشود. در منطقه ما (مدیترانه شرقی از نواحی شش گانه سازمان جهانی بهداشت) میزان شیوع بالاتری از دیابت نسبت به میانگین جهانی وجود دارد هنوز هم دیابت سالیانه جان بیشتر از ۵/۱ میلیون نفر را در دنیا میگیرد. بسیاری از این مرگ ها از طریق انجام فعالیت بدنی منظم داشتن و حفظ وزن ایده ال، داشتن رژیم غذایی سالم خود مراقبتی آموزش و درمان مؤثر قابل پیشگیری است.

انواع دیابت:

دیابت نوع یک، دیابت نوع دو و دیابت بارداری

دیابت نوع یک : دیابت وابسته به انسولین یا دیابت دوران کودکی با تولید انسولین ناکافی در بدن مشخص میشود و کنترل آن با تزریق روزانه انسولین امکان پذیراست. دیابت نوع یک قابل پیشگیری نیست.

دیابت نوع دو: دیابت نوع دو غیر وابسته به انسولین یا دیابت بزرگسال حاصل از عدم امکان استفاده بدن از انسولین است.دیابت نوع دو شامل ۹۰ درصد از مبتلایان به دیابت در سراسر جهان میباشد و تا حد زیادی نتیجه اضافه وزن و چاقی و عدم فعالیت بدنی می باشد.

علایم دیابت نوع یک و دو هم می باشند. فقط علائم دیابت در نوع دو اندکی  خفیف تر می باشد و در نتیجه این بیماری ممکن است چند سال پس از شروع تشخیص داده شود.

دیابت بارداری: دیابت حاملگی افزایش قندخون می باشد با مقدار قندخون بالاتر از حد طبیعی اما پایین تر از مقدار تشخیص دیابت و در دوران بارداری اتفاق می افتد. زنان مبتلا به دیابت بارداری در معرض خطر ابتلا به دیابت نوع دو در سال های بعد هستند.

رعایت رژیم غذایی در افراد دیابتی چه اهمیتی دارد؟

رژیم غذایی مناسب نیازهای روزانه فرد از جمله انرژی و مواد مغذی را تأمین می کند. هدف از تنظیم رژیم غذایی در افراد دیابتی کنترل چربی خون و همچنین تنظیم زمان مصرف وعده ها به منظور پیشگیری از تعبیر قند خون در افرادی است که دارو مصرف می کنند.

 طبقه بندی گروههای غذایی اصلی:

امروزه توصیه میشود که بیماران دیابتی از همه گروههای مواد غذایی استفاده کنند اما باید یادآوری کرد که با توجه به سن، نوع فعالیت، داروهای مصرفی و وجود بیماری هایی مانند بیماریهای قلبی، عروقی، مشکلات کلیوی، چربی و فشارخون بالا حتی بیماران دیابتی هم در گروه های مختلفی جای می گیرند و نیازهای تغذیه ای خاص خود را دارند. بنابراین استفاده از راهنمای عمومی فقط بر آشنایی بیشتر است و لازم است هر بیمار با توجه به شرایط خود به کمک پزشک یا مشاور تغذیه یک برنامه غذایی مناسب داشته باشد. تغذیه صحیح یعنی رعایت تعادل و تنوع در برنامه غذایی روزانه، تعادل به معنی مصرف مقادیر کافی از همه مواد مورد نیاز برای حفظ سلامت بدن است و تنوع یعنی مصرف انواع مختلف مواد غذایی که در گروههای غذایی وجود دارد. اگرچه بیماران دیابتی نیازهای تغذیه ای خاص خود را دارند، اما باید مثل بقیه افراد با رعایت تعادل و تنوع از همه گروههای مواد غذایی به مقدار مناسب استفاده کنند. هرم غذایی نشان دهنده گروههای غذایی و موادی است که در هر گروه جای میگیرند. قرار گرفتن مواد غذایی در بالای هرم که کمترین حجم را در هرم اشغال می کنند به این معنی است که افراد بزرگسال باید از این دسته از مواد غذایی کمتر مصرف کنند. به طور کلی مواد غذایی در گروه اصلی طبقه بندی می شوند که عبارتند از :

۱- گروه نان و غلات ۲-گروه سبزی ها ۳-گروه میوه ها ۴-گروه شیر و فرآورده های آن ۵- گروه گوشت و تخم مرغ  ۶- حبوبات و مغزدانه ها

گروه نان و غلات و مواد نشاسته ای

مواد نشاسته ای شامل انواع نان و غلات انواع خمیرها مانند ماکارونی ها، پاستاها این گروه شامل نان (سنگک، بربری و نان جو)، غلات، برنج و رشته ها می باشد که با توجه به میزان کالرد مورد نیاز مشخص در طی روز می تواند ۶ الی ۱۱ واحد از این گروه استفاده نماید. ممکن است شنیده باشید که مبتلایان به دیابت نباید مواد نشاسته ای بخورند ولی به خاطر داشته باشید که این توصیه دیگران را هرگز اجرا نکنید.خوردن مواد نشاسته ای برای رشد و سلامت دستگاه عصبی هر فرد لازم و ضروری است.

گروه سبزی ها

با توجه به میزان کالری مورد نیاز مشخص میتوان ۳ تا ۵ واحد از گروه سبزیجات در روز استفاده نمود. سعی کنید هر روز سبزی های خام و پخته استفاده نمایید. انرژی تولید شده از مصرف سبزی ها بسیار اندک است. مصرف سبزی ها باعث رساندن ویتامین ها، مواد معدنی و فیبر به بدن شما می شود.

 گروه میوه ها

میوه ها شامل انواع میوه طبیعی، کمپوت میوه ها و میوه های خشک (خشکبار) می باشد با توجه به میزان کالری مورد نیاز شخص میتوان ۲ تا ۴ واحد از گروه میوه ها در روز استفاده کرد. با مصرف میوه میتوان انرژی، ویتامین ها، مواد معدنی و فیبر را به بدن رساند.

گروه شیر و لبنیات

با توجه به میزان کالری مورد نیاز شخص میتوان ۲ الی ۳ واحد از گروه شیر و فرآورده های آن در روز استفاده کرد. مصرف ماست و شیر بدون چربی یا کم چربی برای سلامت همه افراد ضروری است. مصرف شیر و ماست سبب تولید انرژی و دریافت کلسیم، پروتئین، ویتامین و سایر ویتامین ها و مواد معدنی میشود.

نکته مهم : اگر باردار هستید یا به نوزاد خود شیر می دهید روزانه ۴-۳ واحد شیر و ماست مصرف کنید.

گروه گوشت و تخم مرغ

با توجه به میزان کالری مورد نیاز شخص میتواند ۱ تا ۲ واحد از این گروه استفاده نمود. پروتئین ها به عنوان اجرای سازنده استخوان، ماهیچه، غضروف، پوست و خون عمل می کنند. آنها همچنین به عنوان واحدهای سازنده آنزیم ها، هورمون ها  و ویتامین ها عمل میکنند.

این گروه شامل گوشت های قرمز ( گوسفند و گوساله) گوشت های سفید( مرغ، ماهی و پرندگان) و تخم مرغ است.

 گروه حبوبات و مغزدانه ها

این گروه شامل انواع حبوبات مانند نخود، انواع لوبیا، عدس، باقلا، لپه، ماش و مغز دانه ها (گردو، بادام زمینی و …)   می باشند. حبوبات منبع خوبی برای تأمین پروتئین، املاح و برخی ویتامین ها می باشد.

 گروه متفرقه:

این گروه شامل انواع مواد قندی و چربی هاست توصیه میشود در برنامه غذایی روزانه کمتر از این گروه استفاده شود.

رژیم غذایی که به بیماران دیابتی پیشنهاد می گردد:

در حال حاضر معتقدند بیماران دیابتی باید از نظر کمی و کیفی با آنچه برای یک فرد غیردیابتی مطلوب است نزدیک باشد. بطور کلی رژیم غذایی بیماران دیابتی باید حاوی انرژی کافی برای انجام فعالیت روزمره باشد. برای داشتن رژیم غذایی بهتر نگات ذیل به بیماران دیابتی توصیه میشود:

۱- رژیم غذایی ناسالم یکی از ریسک فاکتورهای اصلی برای طیف وسیعی از بیماریهای مزمن از جمله بیماریهای قلبی عروقی، سرطان، دیابت و دیگر بیماریهای مرتبط با چاقی است.

۲- مصرف روزانه ۵ واحد میوه و سبزی خطر ابتلا به بیماری های غیرواگیر را کاهش داده و میزان فیبر مورد نیاز بدن را تأمین می کند به منظور بهبود مصرف میوه و سبزی به موارد زیر توجه شود.

* در تمامی وعده های غذایی از سبزیجات استفاده کنید.

* از میوه و سبزیجات بعنوان میان وعده استفاده کنید.

* در مصرف میوه و سبزی تنوع را مدنظر داشته باشید

۳- هر روز حداقل ۶ واحد از مواد غذایی گروه نشاسته ای استفاده نمایید.

۴- هر روز حداقل ۲ واحد از انوع کم چرب گروه شیر و لبنیات در رژیم غذایی گنجانده شود.

۵- همه چربی ها انرژی (کالری) بالایی دارند. سعی کنید از غذاهای کم چرب استفاده کنید. یکی از راههای کاهش مصرف چربی، بخارپز کردن، آب پز کردن، برشته کردن داخل فر یا کباب کردن مواد غذایی است.

۶-نان های سبوس دار خطر بیماریهای قلبی عروقی را کاهش میدهد و در کنترل وزن نقش موثری دارد. نان سفید یا بدون سبوس قند خون را سریعتر بالا میبرد.

۷- تا حد امکان از گوشت های خیلی کم چرب استفاده کنید. گوشت های پرچرب حاوی مقادیر زیادی چربی اشباع، کلسترول و کالری بوده و میزان کلسترول خون را افزایش میدهند.

* هنگام طبخ غذا روغن را بطور مستقیم از داخل بطری به درون غذا نریزید و آن را با قاشق اندازه گیری کنید.

* مصرف روغن جامد و نیمه جامد را حذف کنید و به جای آن از انواع روغن مایع یا اسید چرب ترانس کمتر از ۲ درصد و البته به مقدار کم استفاده کنید.

* برچسب های روی بسته مواد غذایی را برای آگاهی از مقدار قند و نمک و چربی مطالعه کنید.

* غذاخوردن منظم در تنظیم میزان قندخون تأثیر زیادی دارد. روزانه سه وعده اصلی و سه میان وعده استفاده کنید.

* اگر قرص یا انسولین استفاده می کنید برای شما وعده های مکرر غذا با حجم کم مناسب است.

* جای آبمیوه بهتر است از میوه استفاده کنید زیرا ارزش غذایی آن بیشتر است. میوه هایی از قبیل سیب، هلو و گلابی قند کمتری دارند.

* به منابع پنهان قند در مواد غذایی توجه کنید انواع سس سالاد، سس کچاب، قهوه های فوری، نوشابه های گازدار، آبمیوه های صنعتی، کمپوت ها حاوی مقادیر زیادی قند هستند.

* به جای استفاده از قند و شکر از کشمش، خرما و توت خشک استفاده کنید.

* در صورتیکه مایلید از قهوه های فوری استفاده کنید انواع بدون شکر را انتخاب کنید.

* نمکدان را سر سفره نیاورید. برای طعم دادن به غذاها به جای نمک از چاشنی مثل آب لیمو ترش تازه، غوره و نارنج یا سبزی های معطر مثل آویشن، ریحان، ترخون و تعناع استفاده کنید.

*نکاتی در رابطه با بیماری دیابت*

اکثر بیماران از پزشک خود سؤال می کنند که عدد طبیعی قند خون چقدر است؟ در این نوشتار می خواهیم اطلاعاتی در رابطه با میزان قندخون به بیماران بدهیم، زیرا این بیماری دارای عوارض بسیار زیادی روی ارگانهای بدن از جمله چشم، قلب و عروق، مغز، کلیه ها و عروق و اعصاب می باشد و تشخیص و درمان به موقع می تواند از این عوارض جلوگیری کند.

* چه عددی برای قندخون طبیعی در نظر گرفته می شود؟

۱- افرادیکه قندخون ناشتای آنها (حداقل ۸ ساعت ناشتایی) کمتر از ۱۰۰ و قندخون ۲ ساعت بعد از خوردن ماده شیرین استاندارد(تست گلوکز) بالاتر از ۱۳۹ نرود و میانگین قند سه ماهه آنها (Hb A/C) بیم ۷/۵-۵ باشد نرمال تلقی می شوند.

۲- افرادیکه قند خون ناشتای بین ۱۲۵-۱۰۰ و قندخون دو ساعت بعد از خوردن ماده شیرین استاندارد بین ۱۹۹-۱۴۰ و میانگین قند سه ماهه ی آنها (Hb A/C) در محدوده ی ۴/۶-۷/۵ باشد، در مرحله پیش دیابت هستند و مستعد به ابتلا به بیماری دیابت می باشند.

۳- افرادیکه قند ناشتای بالاتر از ۱۲۵ و قند بعد از خوردن ماده شیرین استاندارد، بیشتر یا مساوی ۲۰۰ و قند سه ماهه آنها (Hb A/C) بیشتر یا مساوی ۵/۶ باشد دیابتی به حساب می آیند.

۴- خانمهای باردار در هفته های ۲۴ و ۲۸ بارداری باید جهت غربالگری دیابت بارداری آزمایش خون بدهند. در صورتیکه قند ناشتای بالاتر از ۱۳۰ داشته باشند باید تست تحمل گلوکز انجام دهند. به این ترتیب که قندخون آنها بعد از خوردن ماده شیرین استاندارد مجددا در چند نوبت چک میشود. قند ناشتای بالاتر از ۹۵، یک ساعت بعد، بالاتر از ۱۸۰، دو ساعت بعد، بالاتر از ۱۵۵ و ۳ ساعت بعد، بالاتر از ۱۴۰، به معنای دیابت بارداری میباشد.

* بیمار دیابتی جهت کنترل قندخون به چه اعدادی باید دست یابد؟

برای جلوگیری از عوارض دیابت در ارگانهای مختلف بدن باید اهدافی برای بیمار در نظر گرفته شود. اولین قدم رعایت رژیم غذایی می باشد. اکثر بیماران دیابتی این باور غلط را دارند که باید گرسنگی بکشند یا وعده های غذایی را کم کنند یا حتی حذف بنمایند. برخلاف این تصور بیمار دیابتی باید حجم غذایش را کم کند ولی دفعاتش را زیاد بنماید. معمولا روزانه ۶ وعده شامل ۳ وعده غذای اصلی و ۳ میان وعده برای بیمار در نظر گرفته می شود. حذف یکی از این وعده ها باعث افت قند یا گرسنگی شدید شده و بیمار مجبور میشود در وعده بعدی بیشتر بخورد و با این روش کنترل قندخون ناممکن میگردد. نظر در ساعت غذاخوردن و حجم غذا (بر اساس نظر کارشناس تغذیه)، کلید طلایی کنترل قندخون است.

کاهش ریسک فاکتورهای دیگر نیز در کاهش عوارض قلبی عروقی این بیماران بسیار مؤثر میباشد. ترک سیگار، مصرف روزانه آسپرین، کنترل چربی خون، کنترل فشارخون، کاهش وزن و ورزش مرتب از کارهای بسیار مهم در این جهت میباشد. کلسترول کمتر از ۲۰۰ و LDL کمتر از ۱۰۰، فشارخون کمتر از ۸۰/۱۳۰ و ورزش هوازی به مدت ۶۰-۳۰ دقیقه دو یا سه بار در هفته به شرط نداشتن منع پزشکی (شامل آسیب پیشرفته شبکیه چشم و ایسکمی شدید قلبی) در کنترل قند بیمار بسیار با اهمیت میباشد.

اعداد قابل قبول برای قند بیماران دیابتی به ترتیب زیر میباشد:

زمان اندازه گیری قندخون کنترل خوب کنترل ایده آل
قند ناشتا ۱۳۰-۹۰ ۱۲۰-۸۰
قند ۲ ساعت بعد از هر وعده غذا ۱۸۰-۱۳۰ ۱۴۰-۹۰
میانگین قند سه ماهه (Hb A/C) کمتر از ۷ کمتر از ۵/۶

 

البته این اعداد به شرطی قابل قبول است که بیمار دچار افت مکرر قندخون نشود که با مصرف به موقع میان وعده ها (بخصوص حین فعالیت) جلوی افت قند را میتوان گرفت. بطور کلی بهتر است بیماران دیابتی تیپ ۲ به اعداد در نظر گرفته شده در محدوده ی کنترل خوب و بیماران دیابتی تیپ ۱ به کنترل ایده آل برسند.

اعداد در نظر گرفته شده برای کنترل قندخون خانمهای باردار، متفاوت میباشد. خانمهای باردار حتی قبل از بارداری هم باید کنترل ایده آلی از قندخون داشته باشند تا جنین و مادر دچار عوارض ناشی از دیابت مادر نشوند. ضمنا با خوردن مکرر میان وعده از افت قند باید جلوگیری کنند.

اعداد قند در نظر گرفته شده برای خانمهای باردار شامل: قند ناشتای کمتر از ۹۵، قند یک ساعات بعد از غذای کمتر از ۱۴۰، قند دو ساعت بعد از غذای کمتر از ۱۲۰ و میانگین قند سه ماهه (Hb A/C) کمتر یا مساوی ۱/۶ (حتی در دوران قبل از بارداری) میباشد.

 

          دکتر مژگان براتی- نفرولوژیست